Hệ hình mới của phê bình văn học P2

8 Tháng 5 2015

 

Tiếp phần 1: Hệ hình mới của phê bình văn học phần 1

Phê bình lấy bản thể tác phẩm làm trung tâm được đề xướng rầm rộ từ những năm 40 của thế kỉ này. Các người đề xướng xem nghiên cứu tác giả, tâm lí, thời đại, cảm thụ của người đọc… đều là nghiên cứu ngoại tại, không liên can thật sự tới văn học Bản thể của văn học chỉ bao gồm các phương diện nội tại như: 1) Âm thanh, nhịp điệu, cách luật; 2) Ý nghĩa ngôn từ và các hình thức kết cấu như kết cấu ngôn ngữ, phong cách, qui luật thể loại; 3) Hình ảnh, ẩn dụ; 4) Thế giới nghệ thuật tồn tại qua các tượng trưng, biểu trưng;

5) Các khía cạnh đặc thù về kĩ xảo và hình thức (xem Lý luận văn học cùa R. Wellec và A.Warren, 1942). Phải thừa nhận là phê bình văn học truyền thống đã không chú ý đầy đủ đến tính đặc trưng tương đối độc lập của tác phẩm nghệ thuật. Nhưng qui tác phẩm vào bản thể ngôn ngữ và hình thức là sai làm, bởi không xem tác phẩm văn học là một phát ngôn sống động, hơn thế, đã xem tác phẩm như một vật đặc biệt và do vậy đã mở đường cho những tùy tiện mới. Nhà phê bình người Anh F. Leavis cho rằng nhiệm vụ nhà phê bình là sáng tạo ra tác giả, sáng tạo nhà văn. Nhà phê bình Ml Ransom thì nghiên cứu tác phẩm của Miltơn nhử một trường hợp vô danh. Nhiều nhà nghiên cứu đã cho thấy, lối phê bình "nội tại”, chỉ biết bản thể tác phẩm đã dẫn tới những kết quả sai làm. Bản thân quan điểm của R. Wellec và A. Warren cũng không hoàn toàn nhất quán. Hai ông vẫn thừa nhận những quan hệ giữa văn học và đời sống.

 

Hệ hình mới của phê bình văn học P2

Hệ hình mới của phê bình văn học P2

Nhưng dù thế nào thì việc chú ý vào văn bản tác phẩm đã mở ra chân trời cho tính tích cực sáng tạo của người đọc trong cảm nhận tác phẩm. Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận xét thế kỉ XX đã làm đổi mới căn bản mô hình phê bình văn học, trong đó người đọc, nhà phê bình đứng bình đẳng ngang bằng với nhà văn trước tác phẩm của họ (xem: H. Bloom, 1975; J-y. Tadié, 1987). Đố chính là mô hình phê bình đối thoại.

Chỗ yếu lớn nhất của quan niệm về phương thức tồn tại của tác phẩm văn học cùng tức là quan niệm về bản thể văn học của các tác già Wellec và Warren là đồng nhất tác phẩm văn học với hệ thống ngôn ngữ theo quan niệm của Saussure và mô phỏng quan niệm hiện tượng học của Ingarđen, mà như vậy là chưa nhìn thấy tác phẩm như một phát ngôn nằm trong quan hệ đối thoại. Theo Bakhtin, trong quan niệm ngôn ngữ học cổ điển kiểu Humbold thì ngôn ngữ chi được xét trong quan hệ với tư duy chứ không xét trong quan hệ giao tiếp, nếu có xét trong quan hệ giao tiếp thì chỉ xét trong quan hệ với người phát, người gữi thông điệp, chứ không có ý thức về người nhận. Trong quan niệm ngôn ngữ học của F. Saussure, tuy mô hình giao tiếp: người nói – người nghe đã được chỉ ra, nhưng người nghe chỉ là người tiếp nhận thụ động, chứ chưa phải là người đối thoại. Thẹo Bakhtin, sự hiểu một phát ngôn bao giờ cũng mang tính cách đối thoại, tính cách phản ứng, trả lời với mức độ khác nhau. Mọi sự hiểu phát ngôn đều hàm chứa sự đáp lại và tất yếu làm cho người nghe trở thành người nói. Hiểu một cách thụ động ý nghĩa một phát ngôn thực tế chỉ là một trừu tượng. Các nhà "bản thể luận" văn học đều phủ nhận khả năng cảm thụ khác nhau của người đọc về một tác phẩm, xem đó chỉ là hiện tượng tâm lý cá nhân, chứ không phải là sự tồn tại của tác phẩm trong đời sống lịch sử của nó.

(Còn tiếp……)