Hệ hình mới của phê bình văn học P3

8 Tháng 5 2015

 
Tiếp phần 2: Hệ hình mới của phê bình văn học phần 2

Nói như vậy không phải là phủ nhận khả năng hiểu đúng tác phẩm. Dù lập trường tư tưởng của nhà phê bình là chính trị, triết học hay thẩm mĩ; dù thời điểm phê bình là quá khứ hay hiện tại; dù mục đích viết là để nghiên cứu khoa học hay giảng dạy, tuyên truyền; dù nhiệm vụ viết là để ngợi khen hay lên án, thì điều kiện thiết yếu cho sức thuyết phục vẫn là hiểu đúng hay không đúng tác phẩm được phê bình. Nhưng ai là người hiểu đúng được tác phẩm? Nhà văn chăng? Nhiều hồi kí ghi lại cho thấy nhà thơ Byron đã không thể trả lời được câu hỏi về nội dung tác phẩm Manfơrét hay bài thơ Giấc mơ của ông. Nhà thơ Siler cũng không trả lời được câu hỏi tương tự về nhiều bài thơ của ông. Gớt phủ nhận tư tưởng có dụng ý trong tác phẩm. Sẽ là vội dàng nếu từ đó mà cho rằng nhà văn không hiểu đứa con tinh thần của họ. Có thể là nhà văn không dễ nói theo cách thông thường. Mọi người đều biết cả Gớt và L. Tôlxtôi đều từ chối trả lời các câu hỏi tương tự. Nhưng cũng có người cho rằng nhà văn không hiểu. Nhà triết học khai sáng Đức thế kỉ thứ XVIII là G.K. Littenberg mỉa mai: "Trên đời không có thứ hàng hóa nào lạ lùng hơn sách. In và bán chúng là những người không hiểu chúng; những người biên soạn, đọc chúng và phê bình chúng cũng không hiểu, vâng, và ngay cả những người viết chúng ra cũng không hiểu chúng nốt. "Nhà thơ Nga/Aseev thừa nhận có những bài thơ ông viết thời trẻ nhưng mãi về già ông mới hiểu. Cổ người cho rằng nhà văn hiểu được tác phẩm của họ nhưng không giống như nhà phê bình. Điều chắc chắn là tác giả. với tư cách là người đọc chuyên nghiệp, khi đọc tác phẩm của mình vào các thời điểm khác nhau, ý kiến của họ cũng khác nhau. Xuân Diệu đã hai lần. phát biểu khác nhau về lí do sáng tác bài thơ Biển, và cách .hiểu của ông đổi với thơ của người khác cũng thường có sự đổi thay. Nhà văn Nguyễn Khải không đơn độc khi đánh giá lại sáng tác của mình trước thời kì đổi mới. Nhiều bài phê bình văn học trước đây về Thơ Mới, về Tự lực văn đoàn, về Vũ Trọng Phụng và về nhiều tác giả, tác phẩm khác, nay đọc lại trong thời điểm mới đã thấy không còn sức thuyết phục. Như vậy là, không ai, dù là tác giả, có thể  hiện đúng, đầy đủ, hiểu một lần là xong tác phẩm vàn học. Lý luận tiếp nhận văn học hiện đại cũng xác nhận rằng không ai có thể hiểu hoàn toàn đúng về tác phẩm, không có ý kiến duy nhất đúng về tác phẩm. Hơn thế, dù động cơ như thế nào, thì đọc "nhầm" là một hiện tượng phổ biến: Khen nhầm cũng như chê nhầm.

Hệ hình mới của phê bình văn học phần 3
Hệ hình mới của phê bình văn học phần 3

Thái độ duy nhất đúng cổ thể chấp nhận đối với phê bình văn học hiện nay là thái độ đối thoại.  

Phê bình văn học cũng như nghiên cứu văn học đều thuộc lĩnh vực khoa học nhân văn, khoa học về đời sống tinh thần, về chủ thể của con người. Làm khoa học nhân văn thì cách tiếp cận cũng phải nhân văn mới tránh khỏi cọc cạch.

Về phương diện này quan niệm của các nhà lý luận phê bình văn học phương Tây và quan niệm của Bakhtin xét từ các góc độ khác nhau có thể bổ sung cho nhau.

Các nhà lý luận phương Tây nhấn mạnh tới tính chủ quan của người đọc, vai trò quyết định của người đọc trong việc tạo ra ý nghĩa của tác phẩm. Nhà lý luận MI Eric Hirsch (1967) cho rằng ý đồ và ý nghĩa của tác phẩm có thể được thống nhất hoàn toàn, nhưng điều đó không có nghĩa là tác phẩm chỉ có một ý nghĩa và một khả năng giải thích. Vì ý nghĩa là sản phẩm do giải thích của người đọc mà có được cho nên nảy sinh ra nhiều ý nghĩa suy diễn, thừa thài. Nguyên ý của tác già thì không đổi nhưng người đọc thì suy diễn đủ mọi góc độ.

Nhà nghiên cứu Mĩ Norman Holland năm 1975 cho rằng người đọc tác phẩm sẽ có phản ứng y như cách phản ứng của họ trước các sự kiện của đời sống kinh nghiệm. Ý nghĩa của  tác phẩm là do người đọc khúc xạ kinh nghiệm sống của họ vào tác phẩm mà có. Cũng như vậy, nhà phê bình dựa vào phản ứng của mình để sáng tạo ra tác giả và tác phẩm.

Nhà nghiên cứu Mỹ khác là Stanley Fish năm 1980 trong một công trình phản đối quan niệm của phái phê bình mới cho rằng ý nghĩa chỉ có trong văn bản, chứ không có trong ý thức của người đọc. Ông cho rằng sự vật, hiện tượng trong vàn bản là sản phẩm giải thích của người đọc, chứ đâu phải là đổi tượng để giải thích. Yếu tố qui định cách giải thích lại là cái cộng đồng giải thích vây quanh người đọc. Cộng đồng giải thích xem cái gì là văn học thì cái ấy là văn học. Hóa ra quyền lực quyết định ý tứ và ý nghĩa của tác phẩm!

(Còn tiếp phần 4…..)