Hệ hình mới của phê bình văn học phần 1

8 Tháng 5 2015

 Đối thoại – Hệ hình mới của phê bình văn học phần 1

Nếu Văn học nghệ thuật là phát ngôn về nhân sinh dưới hình thức ngôn ngữ nghệ thuật, thì phê bình văn học là nghệ thuật khám phá ý nghĩa nhân sinh trong sáng tác, khám phá văn hóa cảm nhận ẩn tàng trong tác phẩm. Mãi mãi, người sáng tác và người đọc, người phê bình tiếp sức nhau trong cuộc chạy đua vô tận để tìm bắt ý nghĩa cuộc đời và ý nghĩa nghệ thuật. Ý nghĩa là niềm mê hoặc lớn, là đầu đề tranh cãi lớn trong mọi quan hệ vãn học và phê bình xưa nay.
Văn học tồn tại trong tiếp nhận, cũng tức là trong phê bình, bởi phê bình là hình thức tiếp nhận tích cực nhất, tự giác nhất. Do vậy, hình thái phê bình qui định hình thái tồn tại của tác phẩm trong cảm nhận của người đọc. Dù muốn hay không tác phẩm văn học vẫn được cảm nhận qua lăng kính phê bình dưới mọi hình thức: dư luận xã hội, giáo dục ở nhà trường, những cây bút phê bình có uy tín, nhà nghiên cứu văn học. Chính vì vậy hiểu đúng phê bình có ý nghĩa rất lớn đối với đời sống văn học và sự phồn vinh của văn học.

Hệ hình mới của phê bình văn học phần 1

Hệ hình mới của phê bình văn học phần 1

Một thời dài phê bình văn học hiện diện trong mô hình lấy nhà văn làm trung tâm. Nhà phê bình xem mục đích của nghê mình là tìm kiếm ý đồ sáng tạo của nhà văn, xác định mức độ thành công của việc biểu hiện ý đồ ấy. Họ tự xem mình cd nghĩa vụ thuật lại với mọi người ý kiến của nhà văn về sáng tác của họ. Muốn thực hiện nghĩa vụ ấy, nhà phê bình phải thán quen với nhà văn, Nếu nhà văn đã qua đời thì họ lục tìm hồ sơ, gặp thân nhân, mượn xem nhật kí, thư từ hữu quan lúc sinh thời. Nếu nhà văn còn sống thì giao du. Lúc thân tình sẽ hỏi kĩ ý đồ sáng tạo, nội dung tư tưởng của tác phẩm.

Gặp nhà văn không dễ dãi kiểu Lev Tôlstôi, thì nhà văn sẽ nói: Nếu tôi phát biểu bằng lời những gì tôi đã biểu hiện trong tiểu thuyết thì tôi phải viết nó lại một lân nữa từ đầu chí cuối. Ý nhà văn muốn nói: Xin nhà phê bình hãy tự đọc lấy mà hiểu. Nhưng cũng có nhà văn dễ tính, thông cảm với nỗi khó nhọc của phê bình, hoặc là muốn mượn nhà phê bình để nói toạc chủ đề tác phẩm, tránh một sự đoán già đoán non lắm khi bất lợi. Lúc ấy nhà văn mới kể hoàn cảnh sáng tác, muốn phần ánh hiện tượng gì, nguyên mẫu lấy ở đâu, nhằm ca ngợi loại người nào, lên án tư tưởng gì, chi tiết nào nhà vàn thấy thú vị. . Nhà phê bình sẽ rút sổ tay ghi rất ki, và bài phê bình sẽ được xem là một tài liệu đáng tin cậy. Nhưng gặp khi trái tính, nhà văn sẽ bảo: Tôi đâu có ý định nổi thế! Thế là công việc trở thành công cốc! Còn ai hiểu tác phẩm của nhà văn hơn bản thân nhà văn! Người đọc thông thường vẫn tin nhà văn hơn nhà phê bình mà. Đại để, đó là địa vị của nhà phê bình trong mô hình phê bình vân học lấy nhà văn làm trung tâm. Trong mô hình đó nhà phê bình là một thứ "hàn lâm thị độc", còn nhà văn thì thấy nhà phê bình vốn không phải người sáng tác, không đủ tư cách phán xét tác phẩm của mình. Không ít nhà văn nổi tiếng hoặc chưa nổi tiếng đều lớn tiếng tuyên bố: "Tôi không bao giờ đọc phê bình văn học!" Kết quả là nhiều trường hợp nhà vẫn tự mổ xẻ tác phẩm mình cho người đọc, hoặc phê bình lẫn cho nhau như những người cùng nghề. Và nhà phê bình nào gần gũi nhà văn nhất, hoặc được nhà văn ít nhiều nổi tiếng xem là gần gũi, tất nhiên là có uy tín nhất!

Kiểu phê bình văn học lấy nhà văn làm trung tâm như thế tuy có ưu thế nhưng tỏ ra hạn chế rất nhiều. Ở đây không nói tới những bài phê bình yếu kém, bởi sự yếu kém đâu phải độc quyền riêng của lĩnh vực phê bình! Vấn đề là kiểu phê bình này biến nhà phê bình thành tiểu đồng của nhà văn và tự đánh mất vai trò chủ thể của mình trước tác phẩm.

Phê bình văn học thế kỉ XX đã từng bước, dần dần đi ngược lại truyền thống đó. Người ta nhận thấy từ ý đồ đến tác phẩm có một khoảng cách khá xa. Cứ xét ý đồ thì không nhà văn nào muốn sáng tác một tác phẩm tầm thường. Nhưng trong thực tế, tác phẩm hay lại không nhiều. Huống nữa, tác phẩm lớn lại thường siêu ý đồ, vượt qua các ý định hạn hẹp. Tác phẩm lớn còn biểu hiện cả những điều muốn che giấu, cả thế giới vô thức.

Các nhà phê bình mới đã "nổi loạn" công kích kiểu phê bình tìm ý đồ. Họ phản bác các "ngộ nhận về ý đồ”. "Có người nhu R. Barthes còn lớn tiếng tuyên bố "tác già đã chết".

(Còn tiếp……)